Region przeworski wyróżnia się bogatą i różnorodną obrzędowością wielkopostną i wielkanocną, która łączy tradycje chrześcijańskie z dawnymi wierzeniami ludowymi. Zwyczaje te, przekazywane z pokolenia na pokolenie, mają zarówno charakter religijny, jak i społeczny, a ich kształt zależy od lokalnych tradycji poszczególnych miejscowości.
Istotną rolę w kultywowaniu obrzędów odgrywa rolniczy charakter regionu oraz dziedzictwo chłopskie. Wciąż obecne są elementy tzw. magii agrarnej, takie jak wysiewanie owsa dla baranka, święcenie pól czy procesje błagalne o urodzaje. Obrzędowość Wielkiego Tygodnia i Triduum Paschalnego została ukształtowana również przez działalność zakonu bożogrobców, którzy przez wieki prowadzili miejscowe parafie, a także przez bliskość ośrodka kultu w Kalwarii Pacławskiej.
Charakterystyczną cechą regionu jest synkretyzm religijny – dawne wierzenia tłumaczone są w duchu chrześcijańskim. W obrzędach wykorzystywane są także specyficzne rośliny, jak kłokoczka południowa i tatarak zwyczajny. Do unikatowych zwyczajów należało również „kolędowanie wiosenne” małych dzieci, tzw. żaczków, praktykowane jeszcze w XX wieku.
W tradycji kulinarnej zachowały się postne i świąteczne potrawy, takie jak oleje lniany i konopny, suszone gomółki serowe, baranki z ciasta drożdżowego czy ćwikła. W pamięci mieszkańców przetrwały także dawne wypieki, jak paska drożdżowa czy piernikowe baranki.
W okresie przejścia z zimy do wiosny pojawiają się również zwyczaje o charakterze ludowym i symbolicznym. Należą do nich tzw. despety – figle i psoty, a także widowiskowy zwyczaj wieszania i niszczenia kukły Judasza, symbolizującej zło. W Przeworsku do dziś praktykowane jest także rytualne bębnienie w Wielki Czwartek i Piątek.
Szczególne znaczenie ma woda święcona, używana do błogosławienia domów, zwierząt i jako środek leczniczy. Popularne jest także korzystanie ze źródełka w Sieteszy. Ważnym elementem świąt jest dzielenie się jajkiem przed śniadaniem wielkanocnym, co podkreśla wspólnotowy charakter uroczystości.
Region przeworski cechuje się również silnym kultem zmarłych – pamięć o nich obecna jest podczas modlitw, symbolicznego dzielenia się pokarmem oraz odwiedzania i dekorowania grobów. Całość obrzędów dopełnia bogata oprawa muzyczna, zwłaszcza podczas rezurekcji, świadcząca o dużej muzykalności mieszkańców.
Zwyczaje wielkopostne i wielkanocne regionu przeworskiego stanowią ważny element lokalnej tożsamości, będąc jednocześnie świadectwem żywej tradycji i kulturowej ciągłości.
Zapraszamy do wysłuchania rozmów z Katarzyną Ignas – etnografem związanym z Muzeum w Przeworsku Zespołem Pałacowo-Parkowym, przygotowanych w ramach audycji świątecznej „Zwyczaje Wielkopostne i Wielkanocne Regionu Przeworskiego”. Audycję prowadzi Andrzej Kuca.
Zachęcamy również do pogłębienia wiedzy i odkrywania lokalnego dziedzictwa na kartach publikacji Muzeum w Przeworsku pt. „Od Wstępnej Środy do Zielonych Świątek. Obrzędowość wiosenna regionu przeworskiego” autorstwa etnograf Katarzyny Ignas. Książka została wydana w ramach zadania ministerialnego, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z Funduszu Promocji Kultury oraz ze środków Powiatu Przeworskiego.
W audycji wykorzystano nagranie „Chrystus Zmartwychwstan jest” w wykonaniu Zespołu Śpiewacy z Przemyskiego, którzy są nieformalną grupą osób związanych ze Stowarzyszeniem „Muzyka Dawna w Jarosławiu”, zajmujących się muzyczną tradycją Podkarpacia, a w szczególności pogranicza polsko-ruskiego. Prowadząc liczne projekty muzyczne starają się dokumentować i praktykować repertuar nabożny i świecki zachowany w pamięci mieszkańców tego niegdyś wielokulturowego regionu. Skład grupy: Agnieszka Bernacka, Anna Iwan, Paweł Iwan, Dorota Kaplita, Piotr Kaplita, Łukasz Słotwiński, Natalia Wawrzkiewicz, Piotr Wawrzkiewicz.
Fot. Andrzej Kuca/ Okładka Książki – Muzeum w Przeworsku